Қазақстан Президенті Нұрсұлтан назарбаевтың Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі



жүктеу 282,26 Kb.

бет27/95
Дата19.04.2018
өлшемі282,26 Kb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   95

44
олар «Алдияр» деп атауға және екі қолын кеудесіне немесе оң 
жақ қолын оң тізесіне қойып қошемет көрсетуге тиіс болған.
Қазақ  халқының  осы  жоғары  дәрежелі  түркітілдес  номадтар 
қатарынан өз билеушілерін сайлауы - заңдылық еді. Хан титулы 
тікелей мұрагерлік жолмен емес, арнайы сайлау арқылы берілді, 
яғни  көп  адам  жиналған  құрылтайда  хан  болып  сайланатын 
адамды  ақ  киізге  отырғызып  көтеру  арқылы  жүзеге  асты.  Хан 
болып  жарияланған  халық  қалаулысын  жиналған  жұрт  алдында 
оның ықыласының тазалығын, жоғарғы дәрежесін және әулетінің 
байлығын  бейнелеу  мақсатында  ақ  киізге  отырғызады,  содан 
кейін  қазақ  қоғамының  сұлтандар,  билер,  батырлар,  ақсақалдар 
сияқты беделді өкілдері киіздің шетінен ұстап: «Хан! Хан! Хан!» 
– деп жоғары көтереді. Бұл рәсім аяқталғаннан кейін салтанатты 
жиынға қатысқандар ханды сайлауға қызмет еткен киіздің шетінен 
әрқайсысы кесіп алған. Хан сайлаудың  мұндай рәсімі - Шыңғыс 
хан империясы құрылғанға дейін Еуразия кеңістігінде өмір сүрген 
түркі тілдес көшпелілер дәуірінен келе жатқан дәстүр.
Хан мынадай міндеттерді атқарды:
-  мемлекетті  сыртқы  жаулардан  қорғау  үшін  қорғаныс 
ұйымдастыру;
- мемлекеттің ішкі саяси бағытын анықтау;
- жоғарғы сот билігі;
- қалыптасқан тәртіпті және қоғамдық құрылымды сақтау.
ХV-ХVI ғасырларда қазақ хандарының өкілеттілігі атқаратын 
істеріне  қарай  кең  болды.  Хан  -  әскердің  бас  қолбасшысы, 
сондықтан  хандыққа  сайланар  кезде  оның  бұл  жөніндегі 
шеберлігіне  ерекше  мән  берілді.  Оның  міндеттілігіне  әскер 
ұйымдастыру,  соғыс  жағдайында  қолбасшылық  жасау  енді. 
Сыртқы саяси міндеттерді атқара отырып, ханда соғыс ашу, бейбіт 
келісімге  келу,  елшілер  жіберіп  және  қарсы  алу,  халықаралық 
келісімге  келу  құқығы  болды.  Хан  жоғарғы  биліктің  қазысы 
болды. Ол қарайтын істерге билер сотының шешімін қайта қарау, 
ұлыс өкілдерінің арасындағы даулы мәселелерді шешу және т. б. 
көптеген мәселелер жатты. 
Алтыншыдан,  Қазақ  мемлекетінің  өзіндік  өркениеттік 
негіздері  қалыптасты.  Ол  түбірі  тереңде  жатқан  көшпенділер 
өркениетімен байланысты. Өкінішке орай осы уақытқа дейін сан 
ғасырлық  тарихы  бар  көшпелілер  өркениеті  адамзат  мәдениеті 
қатарынан  өзінің  лайықты  орнын  ала  алмай  келді.  Сондықтан 
қазіргі  көп  проблемалардың  ішіндегі  методологиялық  мәні  бар 
ең  өзектісі  –  өркениет  мәселесі.  Академик  М.  Қозыбаевтың 
пайымдауынша олардан қалған өшпес мұра: 
-  мемлекет  басқарудың  дала  демократиясына  сүйенген 
жүйесі; 
- әскери құрылымның далалық түрі, әскери өнердің ғажайып 
үлгілері; 
- дала мен қала менталитетінің кірігуі
- сәулет өнерінің өзіндік дәстүрін қалыптастыруы, бай ауыз 
әдебиетін жасауы. 
Шын  мәнінде  «мемлекеттілік»  және  «мемлекет»  деген 
ұғымдар  алғаш  қарағандағыдай  емес,    әртүрлі  мағыналарға 
ие.  «Мемлекеттілік»  деген  түсінік  «мемлекет»  деген  ұғымға 
қарағанда  әлдеқайда  кең  және  ауқымды  ұғым.  Ол  тек  саяси-
құқықтық  қатынастарды  қарастырмай,  бір  бүтін  жүйе  ретінде 
қоғамның  әлеуметтік  және  мәдени-рухани  бастауларының 
негізінде жұмыс істеуі мүмкін барлық кешендерді қарастырады. 
Мемлекеттіліктің  осы  мағынасы  қазақ  халқында  ежелден 
қалыптасқан.  Онсыз  қазақтардың  этникалық  өмір  сүруі  өз 
мағынасын  жоғалтқан  болар  еді.  Саяси-құқықтық  құрылым 
ретінде қазақ мемлекетін рәсімдеу бір басқа.
Егерде  Шығыс  елінде  мемлекеттілік  мемлекет  ретінде 
қалыптасса,  батыста  –  мемлекет-қауым  ретінде  қалыптасқан, 
ал  Далада  ол  этноәлеуметтік  және  этноаумақтық  бірлестіктің 
ерекше  формасы  ретінде  құрылған.  Мемлекеттіліктің  Далада 
дамуы  –  абстракты  жағдай  емес.  Ол  осы  өркениетті  құрылым 
мен  тарихи  нақты  ішкі  және  сыртқы  келісілген  қағидаттардың 
мәнді өлшемдерімен анықталатын бір бүтін ішіндегі жекелеген 
әлеуметтік организмдердің қозғалысы іспетті.


45
Қазақстан    аумағында  1930  жылы    көптеген    шаруалар  
көтерілісі  бой көтерді.  Ал, Сыр  өңірінде үш ірі  көтеріліс болды: 
Қарақұм, Ақмырза ишан, және «Асан»  көтерілістері.
1929-30  жылдардағы  колхозға  біріктіру,  байлардың 
малдарын    тәркілеу  сияқты  кеңес  өкіметінің    солақай  саясаты 
Сыр шаруаларының наразылығына  әкеліп соқтырды.  Әсіресе, 
Қазақстан  үкіметінің  1928  жылдың  27  тамызындағы  «Аса    ірі  
байларды тәркілеу» туралы  қаулысына орай  байлардың  малдарын  
санау  басталып, тартып алу, қудалау жалғасты. Сонымен  қазіргі  
Қызылорда  облысы  аумағындағы  көптеген  байлар  тәркілеуге 
ілініп, олар Қарқаралы, Семей, Адай округтеріне жер аударылды. 
Олардың  белгіленген  жерге жетуі  де қатаң  бақыланған.
1930 жылдың 30 қаңтарында  шыққан БК(б)п ОК бюросының  
«Жаппай  ұжымдастыру»  туралы    қаулысы    бұрыннан    кеңес  
өкіметіне  үрке  қарап  жүрген    шаруалардың  сеніміне    селкеу 
туғызып, олардың  Қарақұм, Қызылқұм  бойына  қарай   үдере  
көшуіне  әкеп  соқты.
1930  жылғы    шаруалар    көтерілісінің    негізгі  сипатын  
тарих    ғылымдарының    докторы  Талас    Омарбеков  былайша  
тұжырымдайды: 
«Біріншіден,  1929-31  жылдардағы    қазақ    шаруаларының 
қарсылықтары мен  көтерілістері Кеңес империясы өктемдігіне 
қарсы  ұлт-азаттық сипаттағы  қозғалыс болды деуге негіз  бар;  
екіншіден, бұл  көтерілістердің  бастаушы, жетекші күші – ауқатты  
қазақ  шаруалары және халыққа ықпалды дін басшылары  болды; 
үшіншіден,  1929-1931  жылдардағы  қазақ  шаруалары  сталиндік  
коммунистік  империяның қатал  саясатына, қазақ  ауылын оның  
дәстүрлі даму  жолынан  тайдыру әрекетіне  белсенді  қарсылық 
танытты, бұл күресті кезінде  патшалық  Ресей  империясының  
өктемдігіне  қарсы  жүргізген  қазақ  шаруаларының  жанкешті  
күресі секілді ұлт-азаттық қозғалысы деп бағалау жөн».
  Сыр  өңіріндегі    шаруалар    көтерілістерінің  мәні    мен  
мазмұнын сөз етпей,  осы  ұлт-азаттық  көтерілістегі тұлғалар, 
ұйымдастырушылары мен  оған  қатысты  кейбір кісілер  туралы  
нақтырақ  тоқталмақпын.
ҚАРАҚҰМ  кӨТЕРІЛІсІ
Сыр  өңіріндегі  ірі  көтерілістің бірі  – Қарақұм көтерілісі. 
Қатысқан  адамдар  саны,    көтерілістің  аумағы    тым  үлкен. 
Қарақұм    көтерілісіне    қатысқандар    Қармақшы,  Қазалы, 
Аламесек, бұрынғы Тереңөзек, қазіргі  Жалағаш аудандарының  
тұрғындары болатын. 1930 жылдың  наурыз  айында  Қармақшы 
ауданындағы    №1,  №3  ауылдың    адамдары  Қарақұмға    бет 
алып, сонда  паналайды.  Алайда кеңес әскерлерінің Қарақұмға  
шыққанын  естіп, 1930 жылдың  17 наурызында 700-дей шаруа  
діни  сауатты    Жұмағазы  Бәйімбетовті  хан  етіп  сайлайды.  Осы  
мезгілде  Қарақұмдағы «Қараүңгір-тұздақ», «Сырманқожа» бейіті 
маңында  топтасқандар  Пірмағамбет  Лаубаевты  басшылыққа  
бекітеді. П.Лаубаевпен  бірге Досжан, Қосжан Қараев (Темірбек 
Жүргеновтің  туған  ағалары), Жұмаш  Қабыланов  басшылық  
құрамда  болады.  Олардағы сарбаздар  саны  2000-ға жеткен.
Қарақұмдағы    көтерісшілермен  келіссөз    жүргізу    үшін 
Қызылорда округтік кеңесінің  басшысы Жүнісов Сыр бойына  
есімі    белгілі  Тұрмахан  Алтыруов  пен    Серікбай  Бедебековты 
жіберіп, келіссөздер жүргізіле  бастағанда Алматыдан  үкіметтік 
комиссия  (бастығы  Әліби    Жанкелдин)  келіп,  Қарақұм  
көтерісшілерінің  басшыларымен   келіссөздер  жүргізуді қолға 
алады.  Олардың    берген    уәделеріне  дінбасы  Ж.Бәйімбетов 
сенбегенмен    басқа    басшылары    келіскен.  Көтерісшілердің  
қаруларын  тастауы    сол    екен,  әскерилер    комиссияның  
төрағасы  Ә.Жанкелдинге    де    бағынбай,  қарсы  болғандарды  
түрмеге  жөнелткен.  Олар  ұсталып кеткеннен кейін  Қарақұм 
көтерілісінің  тізгінін    Қожбан  Жұбанов  өз  қолына  алады.    Бұл 
көтеріліс те   жеңіліс  тауып, көбі ұсталып, біразы  қашып, тоз-тоз 
болып кетеді.
 
жҰМАғАЗЫ  БәйІМБЕТОВ
Жұмағазы    Бәйімбетовтің  туған    жері  мен  жылы    әртүрлі 
жазылып  жүр.    Бірде  Қостанай,  енді    бірінде  Қармақшыны 
айтады.  Ж.Бәйімбетов  1890 жылы  Қостанайдың Жітіқарасында 
туған.  1914  жылы  Троицкіде  медреседе  оқыған,  діни  сауатты.  
Кейіннен  Қармақшы  ауданында тұрған.  Ел арасында  беделді,  
сыйлы  имам болыпты.
1929-30  жылдары    кеңестік    тәртіптен  қашып    барған  
жұртшылық өздеріне  басшы, тіпті «хан»  етіп  сайлаған.
Көтерісшілермен  келісуге  келген    Қазақстан    үкімет 
комиссиясына  Жұмағазы    Бәйімбетов  дін  бостандығын  беру, 
мешіттерді  қайтару, діни шаралар мен салттарға  кедергі жасамау, 
орташаларға    тимеу,  колхоздарға    зорлап    кіргізуді    тоқтату, 
Қарақұмға    жиналғандар  есебінен    жеке  аудан    құру  сияқты  
жеті  талап  қояды.  Үкімет    комиссиясы  мұнымен    келіссе  де, 
әскерилер   комиссия мүшелеріне  бағынбай, қаруын тапсырған   
көтерісшілердің    біразын    түрмелерге    қамап,  басшыларының 
көзін  жояды.    Жұмағазы    Бәйімбетов  8  сарбазымен  Алматыға  
барғанында  тұтқынға  алынады.  Шаруалар    көтерілісін 
насихаттаған  ақын-жыраулар  Орынбай  Қарынбаев пен Тәуекел  
Боранбаев  та атылған.
1930 жылдың  15 шілдесінде  біріккен Саяси Бас басқарманың  
«үштігінің»  шешімімен    ату    жазасына    кесілген  Жұмағазы 
Бәйімбетов  1931 жылдың 16 сәуірінде атылады. 
ПІРМАғАМБЕТ  ЛАУБАЕВ
Пірмағамбет  Лаубаев  1892  жылы    Қармақшы    ауданының  
қазіргі  Ақжар ауылы  жерінде туып өскен.  Қарақұмға жиналған 
жерлестеріне  басшылық  жасаушылардың  бірі.  Ол  бастаған  
сарбаздар    қызыләскерлердің  шабуылдарына    қарсы  шығып, 
сЫР  ӨҢІРІНДЕгІ  
ШАРУАЛАР  кӨТЕРІЛІсІ
Тынышбек ДАйРАБАй, зерттеуші



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   95


©anikta.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет